Khảo luận thứ hai về chính quyền - Chương 14: Về đặc quyền hành động

§159. Nơi nào mà quyền lập pháp và hành pháp thuộc về những bàn tay riêng biệt (như ở các nền quân chủ ôn hòa và những chính quyền có cơ cấu tốt), nơi đó lợi ích của xã hội đòi hỏi một số việc cần để lại cho chủ ý hành động riêng của người có quyền lực hành pháp. Vì các nhà lập pháp không thể thấy trước và quy định bằng luật về tất cả những điều có thể hữu ích đối với cộng đồng, nên cơ quan thi hành luật pháp, vốn có quyền lực trong tay, theo thông luật tự nhiên, có một quyền để sử dụng cho lợi ích của xã hội trong nhiều trường hợp, khi mà luật quốc gia không cho trước một phương hướng nào, cho đến khi cơ quan lập pháp có thể nhóm họp lại một cách thuận tiện để quy định về những việc như vậy. Có nhiều điều mà luật pháp không có biện pháp nào để quy định, và những điều này nhất thiết phải để lại cho chủ ý hành động của người có trong tay quyền thực thi pháp luật, để ông có thể tự do sắp xếp như lợi ích của công chúng và sự thuận lợi đòi hỏi. [N]ói cho đúng hơn, quả thích hợp là trong một số trường hợp, chính luật pháp cần phải nhường đường cho cơ quan quyền lực hành pháp, tức đúng ra là cho luật căn bản của tự nhiên và chính quyền. Với điều đó thì sự bảo toàn của mọi thành viên xã hội có thể ở mức cao nhất có thể được, vì từ những việc ngẫu nhiên có thể xảy ra, mà cách nhìn nghiêm khắc và cứng rắn của luật pháp có thể gây hại (như không giật sập nhà của một người vô can để dừng ngọn lửa lại khi căn nhà bên cạnh đang bị cháy), và một người đôi lúc đến rất gần với pháp luật - vốn không hề có sự phân biệt giữa người này với người kia, bằng một hành động xứng đáng được tưởng thưởng và tha thứ, thì thích hợp cho nhà cai trị, trong nhiều trường hợp, có được quyền để làm giảm tính khắc nghiệt của luật pháp và tha thứ cho một số người phạm tội; vì mục đích của chính quyền là bảo toàn cho tất cả, ở mức cao nhất mà nó có thể, nên ngay cả điều sai trái cũng được dung thứ nếu có thể chứng minh là không có thành kiến gì đối với người vô tội [có liên quan].

§160. Quyền lực này đem lại cho hành động sự tự do theo chủ ý, vì lợi ích công, và không có sự quy định của luật pháp, thậm chí đôi khi tương phản với nó, là cái được gọi là đặc quyền hành động. [V]ì ở một số chính quyền, cơ quan quyền lực lập pháp không phải luôn hiện diện, và họ thường là quá nhiều người, vì thế mà [giải quyết] quá chậm những sự việc khẩn trương nhất thiết phải thi hành; và cũng vì không thể thấy trước để mà quy định bằng luật cho tất cả những ngẫu nhiên và tất yếu có thể liên quan đến công chúng, hay khiến cho những luật như thế sẽ không gây hại gì nếu được thực thi bằng sự nghiêm khắc bất di bất dịch đối với mọi trường hợp và trên mọi con người, vốn đều liên can đến nó theo cách của họ; do vậy mà có một phạm vi quyền hạn rộng rãi dành cho cơ quan quyền lực hành pháp để thực hiện theo những chọn lựa mà luật pháp không quy định.

§161. Quyền lực này, khi được sử dụng vì lợi ích của cộng đồng và thích hợp với sự uỷ thác và mục đích của chính quyền, là một đặc quyền hành động chân chính và không bao giờ bị đặt thành vấn đề; vì nhân dân rất hiếm khi, hoặc không bao giờ thận trọng hay tỉ mỉ về điểm này, họ không xét đến đặc quyền hành động này khi nó được dùng ở những mức độ có thể dung thứ được, như việc sử dụng nó đã được đề cập, tức là vì lợi ích của nhân dân và hoàn toàn rõ rệt là không chống lại lợi ích này. [N]hưng nếu đi đến chỗ thành vấn đề giữa cơ quan quyền lực hành pháp với nhân dân về điều được khẳng định là một đặc quyền hành động, thì việc thực hiện đặc quyền này có xu hướng đem lại điều tốt hay gây tác hại cho nhân dân, sẽ là cái dễ dàng để quyết định đối với vấn đề đặt ra.

§162. Chúng ta dễ dàng hình dung ra, vào thuở non yếu của các chính quyền, khi mà các cộng đồng quốc gia ít có sự khác biệt với các gia đình về số lượng người, chúng khác với họ nhưng cũng chỉ một ít về số lượng luật; còn các nhà cai quản thì đóng vai trò là người cha của họ, trông chừng họ vì lợi ích của họ, và chính quyền thì hầu như có mọi đặc quyền hành động. Một ít luật được thiết lập để phục vụ cho mặt này, sự tự do hành động theo chủ ý và việc chăm nom của người cai trị đã đáp ứng cho mọi người còn lại. Nhưng khi sai lầm hay sự xu nịnh thắng thế nơi những quân vương yếu kém, khiến cho việc sử dụng quyền lực này là vì những mục đích tư riêng của chính họ mà không vì lợi ích công, thì nhân dân sẽ sẵn sàng - bằng những luật cấp tốc - nắm lấy đặc quyền hành động nào được xác định là gây bất lợi mọi mặt, mà họ nhận thấy được. [V]à như thế, những giới hạn được minh định đối với đặc quyền hành động là điều mà nhân dân nhận thấy cần thiết, trong trường hợp mà họ và cha ông của họ đã trao ra, với một phạm vi quyền hạn vô cùng lớn cho những quân vương thông thái, những người không làm gì khác ngoài việc sử dụng đặc quyền này một cách đúng đắn, tức là sử dụng nó vì lợi ích của nhân dân họ.

§163. Và do vậy mà có một quan niệm rất sai lầm về chính quyền ở những người nói rằng nhân dân sẽ xâm phạm vào đặc quyền hành động này nếu họ có bất kỳ phần việc nào trong đó, khi được xác định bằng các luật xác thực. Vì trong khi làm như thế, nhân dân không giật khỏi quân vương bất cứ điều gì vốn là quyền thuộc về ông, mà chỉ tuyên bố rằng quyền lực mà họ đã đặt vô hạn định vào tay ông và tổ tiên của ông, là cái được thực thi vì lợi ích của họ chứ không phải họ trông đợi ông sử dụng nó khác đi. Do mục đích của chính quyền là lợi ích của cộng đồng, nên bất kỳ thay đổi nào được thực hiện bên trong nó hướng đến mục đích này đều không phải là xâm phạm vào quyền của bất kỳ ai trong đó, vì không một ai trong chính quyền có được quyền hướng đến bất kỳ mục đích nào khác; và đây chỉ là những xâm phạm đối với những gì có thành kiến hoặc gây cản trở đối với lợi ích công mà thôi.

[C]ó những người nói khác, cứ như là quân vương có quyền lợi riêng, tách biệt với lợi ích của cộng đồng, và lợi ích đó không dành cho cộng đồng, là gốc rễ và nguồn cơn xuất phát hầu như tất cả những điều tệ hại và rối loạn vẫn thường diễn ra trong các chính quyền của vua chúa. Và thật sự, nếu là như thế, thì nhân dân dưới chính quyền của ông không phải là đang sống trong một xã hội của những sinh vật lý trí, đã gia nhập vào cộng đồng vì lợi ích hỗ tương của họ - họ đã không dựng lên những người cai trị như thế để đặt lên chính mình, để canh giữ và thúc đẩy cho lợi ích đó - mà là được trông nom như đối với một bầy sinh vật cấp thấp dưới quyền chiếm hữu của một ông chủ, người quản lý và điều khiển công việc của họ vì sự thỏa mãn và lợi lộc của riêng ông ta. Nếu con người quá thiếu thốn lý trí và [dư thừa] ngu đần khi gia nhập vào xã hội với những điều khoản như vậy, thì đặc quyền hành động thật sự có thể là - như cái mà một số người có - một quyền lực độc đoán để làm những điều gây hại cho nhân dân.

§164. Nhưng vì một sinh vật lý trí không thể được giả định rằng khi đang tự do lại tự đặt mình vào sự khuất phục đối với người khác, để gây hại cho chính mình (dù là ở nơi nhận thấy có nhà cai trị tốt và sáng suốt, anh ta có lẽ không nghĩ là cần thiết hay hữu ích khi đặt những ranh giới rõ ràng đối với quyền lực của ông trong mọi việc), nên đặc quyền hành động không thể là gì khác ngoài sự cho phép của nhân dân dành cho các nhà cai trị của họ nhằm thực hiện một số việc, theo sự tự do chọn lựa của những người này, ở những vấn đề mà luật pháp còn chưa nói đến, và đôi khi cũng ngược lại với câu chữ trực tiếp của luật, vì lợi ích công, và có sự mặc nhận của họ đối với nó khi được thực hiện như thế. Vì với tư cách một quân vương tốt, luôn lưu tâm đến sự uỷ thác đã đặt vào tay mình và biết gìn giữ lợi ích của nhân dân, thì không thể có quá nhiều đặc quyền hành động, tức quyền lực để thực hiện cho tốt. [C]òn như một quân vương yếu kém và xấu xa thì sẽ khẳng định rằng quyền lực - mà cha ông của ông đã thực thi, vốn không có sự hướng dẫn của luật pháp - là một đặc quyền hành động thuộc về ông, do cái quyền từ chức vị của ông đem lại, là điều mà ông có thể thực thi theo ý thích của mình, để tạo nên hay thúc đẩy một quyền lợi khác biệt với quyền lợi của công chúng. [T]rao cho nhân dân cơ hội để khẳng định quyền của họ và hạn chế quyền lực này của quân vương là điều mà, trong khi được thực thi vì lợi ích của họ, đã là nội dung được ngầm ẩn cho phép.

§165. Và do vậy, người xem xét kỹ lịch sử của nước Anh sẽ nhận thấy rằng đặc quyền hành động đó đã luôn lớn nhất trong tay những quân vương sáng suốt nhất và tốt nhất; vì nhân dân, khi quan sát thấy khuynh hướng tổng thể trong hành động của các vị này là hướng đến lợi ích công, đã không tranh cãi về những điều được thực hiện mà không có luật nhắm đến mục đích đó; hoặc nếu có bất kỳ nhược điểm hay sai lầm mang tính con người nào (vì các quân vương cũng chỉ là những con người, cũng có nhược điểm hay sai lầm như những người khác) hiện diện trong những thiên lệch nhỏ nào đó từ mục đích này, thì có thể thấy được là điều chủ yếu mà hành xử của họ nhắm đến không có gì khác ngoài sự chăm lo đến công chúng. Nhân dân vì thế nhận thấy lý do để hài lòng với những quân vương này, nên những khi các vị đó thực hiện hành động nào mà không có trong câu chữ của luật hay trái với câu chữ đó, thì đã có sự mặc nhận với điều họ làm và không có cả những than phiền nhỏ nhất, cho phép các quân vương mở rộng đặc quyền hành động của mình như họ muốn và phân xử một cách đúng đắn; đến mức là ở điểm này, họ không làm gì [hại] đối với tiên kiến của luật pháp, vì họ đã hành động phù hợp với nền tảng và mục đích của mọi luật, là lợi ích công.

§166. Các quân vương thánh thiện như thế thật sự có một tước vị nào đó của quyền lực độc đoán, theo cái lý lẽ mà sẽ chứng minh rằng nền quân chủ chuyên chế là chính thể tốt nhất, như là cái mà chính Thượng đế dùng để cai quản vũ trụ này, vì các vị vua này có phần thông thái và thánh thiện của ngài trong đó. Điều này được xây dựng trên việc cho rằng “Những triều đại của các quân vương tốt luôn nguy hiểm nhất đối với các quyền tự do của nhân dân họ”. Vì khi những người kế vị các quân vương này nắm lấy chính quyền với những ý nghĩ khác, họ sẽ biến những hành động của các nhà cai trị tốt này thành tiền lệ, khiến đặc quyền hành động trở thành tiêu chuẩn của họ, cứ như là điều gì được thực hiện chỉ vì lợi ích của nhân dân thì [đương nhiên] có ở họ cái quyền để thực hiện điều gây phương hại cho nhân dân - nếu họ thích thế. [Đặc quyền hành động theo kiểu này] thường gây ra tranh cãi, và đôi khi là rối loạn xã hội trước khi nhân dân có thể khôi phục lại quyền gốc của mình và tuyên bố rằng đặc quyền hành động chân chính không bao giờ là như thế, vì không thể có ai trong xã hội vào một lúc nào đó lại có cái quyền khiến cho nhân dân bị tổn hại, dù rất khả dĩ và hợp lý là nhân dân không làm cái việc đặt những giới hạn cho đặc quyền hành động của các vị vua hay nhà cai trị nào không vượt quá những giới hạn của lợi ích công, vì đặc quyền hành động không là gì khác ngoài quyền lực của việc thực hiện lợi ích công không theo một quy tắc [có sẵn].

§167. Quyền triệu tập nghị viện ở Anh quốc, đúng lúc, đúng nơi, đúng thời hiệu, tất nhiên là đặc quyền hành động của quốc vương nhưng vẫn theo cùng sự uỷ thác này, tức sẽ được sử dụng vì lợi ích của quốc dân khi tình trạng khẩn cấp đòi hỏi vào những lúc, những dịp khác nhau. Vì không thể biết trước nơi chốn nào luôn thích hợp nhất, thời gian nào là tốt nhất cho công việc hội nghị, nên việc chọn lựa được giao phó cho cơ quan quyền lực hành pháp, là có thể giúp ích nhất cho lợi ích công và thích hợp nhất cho mục đích của nghị viện.

§168. Một câu hỏi cũ sẽ được đặt ra trong vấn đề về đặc quyền hành động: vậy thì, ai sẽ là người phân xử khi quyền lực này được sử dụng đúng? Tôi trả lời rằng: giữa một quyền lực hành pháp đang hiện diện cùng với một đặc quyền hành động như vậy, với một cơ quan lập pháp mà việc hội họp của họ vốn phụ thuộc vào ý chí của người nắm hành pháp, không thể có người phân xử thế tục; vì không thể có ai đứng giữa cơ quan lập pháp và nhân dân khi đó lại là, hoặc cơ quan hành pháp, hoặc cơ quan lập pháp, trong lúc mà họ có quyền lực trong tay và có ý đồ - hoặc đang xúc tiến - nô dịch hay hủy hoại nhân dân. Nhân dân không có phương cách nào khác trong trường hợp này, giống như trong mọi trường hợp khác, họ không có người phán xử thế tục nào cả ngoài việc cầu khấn đến trời cao, vì các nhà cai trị, trong những nỗ lực như vậy, sẽ thực thi một quyền lực mà nhân dân không bao giờ đặt vào tay họ để làm điều mà họ không có quyền để làm (không bao giờ lại được giả định rằng nhân dân chấp thuận cho bất kỳ ai đặt sự cai trị lên mình để gây hại cho chính mình). Và nơi nào mà cơ quan quyền lực của nhân dân hay một người dân bất kỳ nào bị tước đoạt quyền của họ, hoặc họ phải đặt dưới sự hành xử của một quyền lực không có quyền thực thi, và không có được sự cáo kiện thế tục, thì họ có quyền tự do để cầu khấn đến trời cao, bất cứ khi nào họ xét thấy nguyên nhân của nó thật sự quan trọng.

[V]à vì thế, theo hiến chế của xã hội đó, dù nhân dân không thể là người phán xử để có một quyền lực cao hơn nào đó nhằm quyết định và đưa ra phán quyết có hiệu lực trong trường hợp này, nhưng theo một luật có trước và tối cao so với mọi luật xác thực khác của con người, họ vẫn duy trì quyền quyết định tối hậu vốn thuộc về toàn thể loài người đó cho chính mình, ở nơi không có được sự cáo kiện thế tục, tức nơi phán xử, dù họ có nguyên nhân chính đáng để phải khấn nài đến trời cao. Và sự phán xét này họ không thể từ bỏ, nó nằm ngoài quyền lực của một con người để mà có thể tự quy phục đối với người khác đến mức cho người này quyền tự do hủy diệt mình. [T]hượng đế và tự nhiên không bao giờ cho phép một người ruồng bỏ chính mình, đến mức bỏ mặc sự bảo toàn của bản thân, và vì thế anh ta không thể lấy đi sinh mạng của chính mình, mà cũng không thể cho người khác quyền làm điều đó. Mà [Thượng đế và tự nhiên] cũng không để bất kỳ ai nghĩ rằng việc duy trì quyền quyết định tối hậu tạo nên một nền tảng thường xuyên cho sự hỗn loạn, vì điều này sẽ không hoạt động cho đến khi sự phiền phức đã trở nên quá lớn, đến mức đa số đều cảm nhận được và chán ngán đối với nó, nhận ra sự cần thiết phải tu chỉnh. Nhưng hoàn cảnh nguy hiểm này là điều mà cơ quan quyền lực hành pháp hay những quân vương sáng suốt không bao giờ phải bước vào, và là điều mà tất cả các quyền lực và quân vương [không sáng suốt] khác cần phải né tránh nhất, vì đó là mối hiểm họa lớn nhất đối với tất cả họ.

Nguyên tác: John Locke, Two treatises of Government (Cambridge Text in the History of Political Thought), Cambridge University Press, 1960, 1967, 1988, 17th printing 2005

Bản dịch: Luận thứ hai về chính quyền - chính quyền dân sự, NXB Tri Thức, dịch giả Lê Tuấn Huy